Dzikie, surowe, zaskakująco różnorodne — takie są Tatry widziane z perspektywy zwierząt, a nie tylko szlaków i widoków. Ta różnorodność nie kończy się na kozicy i świstaku, bo w górach żyją także duże drapieżniki, rzadkie ptaki oraz mniej oczywiści mieszkańcy hal, lasów i potoków. W Tatrach da się zobaczyć naprawdę sporo, ale tylko wtedy, gdy wiadomo, gdzie patrzeć i czego się spodziewać na różnych wysokościach. Poniżej zebrano gatunki, które najczęściej budzą największe zainteresowanie, oraz te, które umykają większości turystów. Bez mitów, za to z porządkiem, który ułatwia rozpoznanie górskiej fauny.
Gdzie w Tatrach szukać zwierząt
Najwięcej zależy od piętra roślinności. W reglu dolnym i górnym, czyli w strefie lasu, częściej trafiają się jelenie, sarny, lisy, kuny czy tropy większych drapieżników. Wyżej, na halach i w partiach skalnych, zaczyna się teren kozic, świstaków oraz ptaków związanych z otwartą przestrzenią.
Znaczenie ma też pora dnia. W środku słonecznego dnia zwierzęta zwykle schodzą z oczu człowieka. Najlepsze godziny to wczesny ranek i późne popołudnie, zwłaszcza poza szczytem sezonu. Zimą łatwiej zauważyć ślady na śniegu, latem — same zwierzęta, ale tylko przy spokojnym poruszaniu się i bez hałasu.
W Tatrach częściej widzi się ślady obecności zwierząt niż same zwierzęta: odchody, wydeptane przejścia, ślady racic, nory, miejsca żerowania czy charakterystyczne gwizdy świstaków.
Najbardziej znane ssaki Tatr
Kozica tatrzańska
Kozica jest symbolem Tatr i jednym z tych zwierząt, dla których wiele osób w ogóle zaczyna rozglądać się po stokach. Najczęściej trzyma się stromych zboczy, żlebów i skalistych półek. Z daleka widać jej pewny, oszczędny ruch i zadziwiającą łatwość poruszania się w terenie, który dla człowieka wygląda jak pionowa ściana.
Największa szansa na obserwację pojawia się powyżej granicy lasu. Kozice lubią miejsca otwarte, skąd dobrze widać otoczenie. Latem można je wypatrzyć na halach i w pobliżu przełęczy, jesienią częściej schodzą nieco niżej. Zimą oszczędzają energię i trzymają się miejsc, gdzie śnieg nie zalega zbyt głęboko.
Charakterystyczne są ciemne pręgi biegnące od rogów przez oczy oraz smukła sylwetka. Rogi mają zarówno samce, jak i samice, choć u samców są zwykle masywniejsze. Z bliska kozica bywa mniejsza, niż wielu osobom się wydaje, ale w ruchu robi ogromne wrażenie.
Warto pamiętać, że obserwacja zbyt bliska to realne zagrożenie dla zwierzęcia. Spłoszona kozica potrafi wejść w trudny teren, wytracać cenną energię albo oddzielić się od młodych. W górach dystans ma znaczenie większe niż w lesie czy na łące.
Świstak tatrzański
Świstak kojarzy się głównie z donośnym gwizdem, który rozchodzi się po całej dolinie. Ten dźwięk pełni funkcję alarmową — ostrzega przed zagrożeniem i momentalnie porusza całą kolonię. Gdy słychać serię krótkich gwizdów, zwykle warto zatrzymać się i cierpliwie patrzeć po kamieniach.
Świstaki żyją w norach, najczęściej na nasłonecznionych stokach i halach. Lubią miejsca, gdzie obok trawiastego żerowiska znajduje się rumowisko skalne dające osłonę. Najłatwiej dostrzec je wtedy, gdy siedzą wyprostowane przy wejściu do nory albo szybko przebiegają między kamieniami.
To zwierzęta towarzyskie i świetnie zorganizowane. Kolonia ma wyraźne zasady czujności, a część osobników niemal stale pilnuje otoczenia. Przez sporą część roku świstaki intensywnie żerują, bo muszą zgromadzić zapas tłuszczu przed długim snem zimowym.
Dokarmianie świstaków to jeden z gorszych pomysłów, jakie przychodzą turystom do głowy. Jedzenie od ludzi zaburza naturalne zachowania, uczy zwierzęta ryzyka i może kończyć się chorobami. Wysokogórska fauna nie potrzebuje kanapek ani batonów.
Duże drapieżniki i skryci mieszkańcy lasu
Tatry nie są tylko krainą „miłych” zwierząt do fotografowania z daleka. Żyją tu również niedźwiedzie, wilki i rysie, choć spotkanie z nimi należy do rzadkości. To nie wynika z ich małej liczby w sensie absolutnym, tylko z trybu życia, ostrożności i rozległych terytoriów.
Niedźwiedź brunatny pojawia się zwykle wiosną i jesienią w relacjach turystów najczęściej, bo wtedy częściej żeruje i pokonuje większe odległości. Mimo to bezpośrednie obserwacje na szlaku nadal są sporadyczne. Znacznie częściej trafia się na ślady łap, rozgrzebaną ziemię, odchody albo uszkodzone pnie.
Wilk jest jeszcze trudniejszy do zauważenia. Przemieszcza się cicho, unika człowieka i działa głównie o świcie, zmierzchu lub nocą. Podobnie ryś, który w ogóle należy do najbardziej skrytych drapieżników Europy. Jeśli już zostawia po sobie znak, częściej będzie to trop niż sam widok zwierzęcia.
W niższych partiach lasu można natomiast spotkać znacznie „zwyklejszych” mieszkańców Tatr:
- jelenia — najłatwiej jesienią, gdy niesie się rykowisko,
- sarnę — częściej na skrajach lasu i polanach,
- lisa — czasem widywanego w pobliżu dróg i osad,
- kunę i gronostaja — ruchliwe, ale bardzo czujne,
- dzika — raczej poza najwyższymi partiami gór.
Najbardziej efektowne zwierzęta Tatr bywają najmniej widoczne. Kto idzie głośno, szybko i w tłumie, zwykle ogląda tylko krajobraz — fauna znika dużo wcześniej.
Ptaki, które naprawdę warto znać
Drapieżniki i ptaki wysokich partii
Wysoko nad graniami krążą ptaki, które łatwo pomylić, jeśli patrzy się tylko na rozpiętość skrzydeł. W Tatrach można wypatrzyć orła przedniego, jednego z najpotężniejszych ptaków drapieżnych tej części Europy. Lecąc, wygląda spokojnie, niemal oszczędnie, ale wystarczy chwila, by zniknął za skałą albo wzbił się wysoko nad dolinę.
W skalistych partiach gór trafiają się też sokoły wędrowne, choć ich obserwacja wymaga sporego szczęścia. To ptaki szybkie, dynamiczne i zwykle widziane krótko. W otwartym terenie częściej zwracają uwagę mniejsze gatunki, które krążą niżej i bardziej regularnie przeczesują zbocza.
Jednym z najbardziej charakterystycznych ptaków hal i turni jest płochacz halny. Mały, ruchliwy, świetnie radzący sobie w surowym terenie, bywa zaskakująco blisko ludzi, jeśli nie jest niepokojony. To dobry przykład gatunku, którego wiele osób nie zna z nazwy, choć widziało go na kamieniach przy szlaku.
W partiach kosodrzewiny i na obrzeżach lasu można usłyszeć lub zobaczyć również cietrzewia i głuszca, choć są to ptaki wrażliwe na płoszenie i zdecydowanie niełatwe w obserwacji. Dla nich obecność człowieka poza szlakiem to często większy problem niż dla dużych ssaków.
Ptaki lasu i potoków
Regle tatrzańskie żyją ptasim ruchem, którego wielu turystów zwyczajnie nie rejestruje. A szkoda, bo to właśnie tu najłatwiej spotkać gatunki codziennie aktywne: dzięcioły, sikory, drozdy czy pełzacze. W gęstym lesie bardziej przydaje się słuch niż wzrok.
Nad wodą uwagę przyciąga pluszcz, niewielki ptak, który chodzi po kamieniach w potoku i potrafi nurkować pod prąd. To jeden z ciekawszych tatrzańskich widoków, bo zachowanie wydaje się przeczyć logice: mały ptak znika pod górską wodą i po chwili wypływa kilka metrów dalej.
W pobliżu polan i prześwietleń lasu trafiają się jarząbki, choć zwykle bardziej się je słyszy, niż widzi. Z kolei na niebie nad dolinami można zauważyć kruki, których lot i głos dobrze pasują do surowego charakteru Tatr. To ptaki inteligentne, czujne i znacznie bardziej związane z górami, niż się powszechnie sądzi.
Dobrym nawykiem jest obserwowanie nie tylko nieba i ścieżki, ale też pojedynczych martwych drzew, wystających głazów i brzegów potoków. Właśnie tam dzieje się najwięcej, choć bez zatrzymania łatwo to przegapić.
Mniejsze zwierzęta, które tworzą cały obraz Tatr
Duże ssaki przyciągają uwagę, ale bez mniejszych gatunków tatrzański ekosystem po prostu by nie działał. W potokach i wilgotnych miejscach żyją płazy, w tym salamandry, które po deszczu potrafią wyjść na ścieżki. Ich obecność mówi sporo o czystości środowiska i warunkach wodnych.
W miejscach nasłonecznionych można spotkać jaszczurki wygrzewające się na kamieniach. Są szybkie, płochliwe i zwykle znikają sekundę po tym, jak ktoś stuknie kijkiem o skałę. W trawie i przy ziemi działa też ogromny świat bezkręgowców: chrząszczy, motyli, pająków i owadów zapylających.
W praktyce to właśnie te „małe” zwierzęta często bywają najłatwiejsze do zobaczenia, jeśli przestanie się polować wzrokiem wyłącznie na niedźwiedzia czy kozicę. Tatry są żywe także na poziomie kilku centymetrów nad ziemią.
Jak obserwować zwierzęta, żeby im nie szkodzić
W górach obserwacja zwierząt nie polega na podejściu jak najbliżej. Polega na tym, by zobaczyć coś więcej, jednocześnie nie zmieniając zachowania zwierzęcia. Jeśli przestaje żerować, ucieka, alarmuje młode albo patrzy wyraźnie w stronę człowieka — dystans jest za mały.
Najprostsze zasady są stare, ale nadal działają:
- nie schodzić ze szlaku,
- nie dokarmiać,
- nie podchodzić do młodych,
- nie puszczać psa luzem tam, gdzie jest to zabronione lub ryzykowne,
- nie hałasować bez potrzeby.
Pomaga lornetka, cierpliwość i tempo wolniejsze niż „zaliczanie trasy”. Tatrzańska fauna nie pokazuje się na zawołanie, ale bardzo często jest bliżej, niż się wydaje. Trzeba tylko nauczyć się patrzeć po górsku: szeroko, spokojnie i z szacunkiem do tego, że człowiek jest tu gościem.